Yıllar evvel, uluslararası enerji dinamiklerindeki değişimleri ve Türkiye’nin bu alandaki potansiyelini ele aldığımızda, genellikle sessiz bir temkinlilikle karşılaşırdık. O günlerde Ulusal Kanal’da “Biz Yaparız” programında bu meseleyi gündeme taşımak, ülkemizin geleceği açısından bir sorumluluk paylaşıma çabasının bir parçasıydı. Bugün, Türkiye Enerji Nükleer ve Maden Araştırma Kurumu (TENMAK) ile Copenhagen Atomics arasında imzalanan mutabakat zaptı ve Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanı Alparslan Bayraktar’ın bu konuya gösterdiği önem, bu alandaki tartışmaların artık somut bir temele oturduğunu göstermektedir. Bu yazıda, Türkiye’nin toryum ve Küçük Modüler Reaktör (Small Modular Reactors-SMR) potansiyelini; bilimin gerektirdiği sorumluluk, vatanseverliğin gerektirdiği sabır ve topluma karşı duyduğumuz vicdani yükümlülükle, savunma sanayii bağlamında derinlemesine bir şekilde ele almayı amaçlıyoruz.

TÜRK SAVUNMA SANAYİSİNİN ENERJİ TEMELİ

Küresel enerji politikaları, fosil kaynakların azalması ve jeopolitik krizlerin neden olduğu arz güvenliği sorunları etrafında kapsamlı bir paradigma değişikliğine maruz kalmaktadır. Rüzgâr ve güneş gibi yenilenebilir enerji kaynakları önemlidir; ancak, modern sanayi toplumlarının ve özellikle stratejik altyapıların ihtiyaç duyduğu kesintisiz “baz yük” enerji talebini tek başına karşılamakta yetersizdirler. Bu nedenle, nükleer enerji yeniden gündemimizin merkezine alınmıştır.

Türkiye, son yirmi yılda jeopolitik gereksinimler ve stratejik bağımsızlık hedefleri doğrultusunda savunma sanayisinde büyük bir büyüme sürecine girmiştir. Sektörün 2025 yılında 10 milyar doların üzerine çıkacak ihracatı ve rekor seviyelerdeki Ar-Ge harcamaları, teknoloji geliştirme ve ürün kapasitelerimizin ne derece geliştiğini ortaya koymaktadır. Ancak bu büyük endüstriyel kapasite, kompozit üretim fırınları, rüzgâr tünelleri, süper bilgisayar modelleme merkezleri ve ağır mühimmat hatları gibi yoğun enerji tüketen yapılar için elektrik ve ısı talebini tarihi seviyelere çıkarmıştır.

Bu sektörel tüketim hakkında sayısal verilerle konuşmak, meselenin ciddiyetini kavramak açısından önemlidir. ASELSAN’daki yıllık elektrik tüketiminin 120 milyon kWh seviyelerinde olduğu bilinmektedir. TUSAŞ’ın Ankara Kahramankazan tesisindeki ağır sanayi operasyonlarının bu rakamı katlayarak artırdığı, MKE ve ROKETSAN gibi kurumların da benzer bir yoğunlukta enerji talep ettiği aşikârdır. Türk Savunma Sanayesinin toplam elektrik tüketiminin yıllık 1,5 ila 2 terawatt-saat (TWh) arasında olduğu tahmin edilmektedir. Bu tesislerin enerji ihtiyacının geleneksel yöntemlerle sağlanması, olası savaş, asimetrik çatışma, siber saldırılar veya elektromanyetik darbe (EMP) senaryolarında telafisi olmayan riskler taşımaktadır. Bu açığı kapatmanın en etkili yolu, “ada modunda” otonom çalışabilen mikroşebekeler inşa etmektir. Ve bu mikroşebekenin merkezi, tartışmasız, toryum yakıtlı SMR teknolojisi olmalıdır.

JELOJİK BİR MİRAS OLAN TÜRKİYE’NİN TORYUM ZENGİNLİĞİ

Toryum (Th), doğada uranyumdan daha bol bulunabilen, kendi başına nükleer silah üretmeye elverişli olmayan, uzun ömürlü ve radyoaktif atık üretiminde son derece düşük bir düzeyde kalan stratejik bir hammaddedir. Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (IAEA) verilerine göre, tespit edebilir toryum rezervleri dünya genelinde 6,3 milyon tonun üzerindedir. Türkiye, bu kritik elementin küresel dağılımında, Hindistan ve Brezilya ile birlikte dünyanın en zengin yataklarına sahip ülkeleri arasında yer almaktadır.

Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü (MTA) verilerine göre, Türkiye’nin sadece Eskişehir-Sivrihisar (Kızılcaören) bölgesindeki görünür rezervi yaklaşık 380 bin ton civarındadır. Ancak Prof. Dr. Engin Arık ve Nobel ödüllü İtalyan fizikçi Prof. Carlo Rubbia’nın gerçekleştirdiği daha kapsamlı jeolojik incelemeler, Malatya ve Isparta gibi diğer potansiyel bölgelerin de dahil edilmesiyle, Türkiye’nin toplam toryum rezervinin 800 bin ile 880 bin ton arasında, yani dünya rezervinin yaklaşık yüzde 20’sini temsil ettiğini göstermektedir. Özellikle Isparta-Aksu bölgesindeki 20 bin tonluk rezerv, yüksek verimli yeni nesil reaktörlerde kullanıldığında Türkiye’nin elektrik talebini onlarca yıl boyunca karşılayacak nitelikte bir potansiyele işaret etmektedir. Bu toprakların altında yatan bu hazine, sadece bir fırsat değil, bunun işlenmesine yönelik bilimsel bir iradenin oluşturulması için bize devredilen bir sorumluluktur.

BİLİMSEL MEKANİZMA VE HIZLANDIRICI SÜRÜMLÜ SİSTEMLER

Toryumun bir enerji kaynağı olarak değerlendirilebilmesi için, doğrudan bölünebilen bir yakıtı kullanmaktan çok daha karmaşık bir fiziksel yapının oluşturulması gerekir. Toryum-232, “doğurgan” (fertile) bir elementtir. Reaktörün kalbinde bir nötron alarak, Toryum-233’e dönüşür; ardından beta bozunumu ile protaktinyum-233’e ve nihayetinde son bir beta bozulması ile mükemmel bir nükleer yakıt olan, bölünebilir (fissile) Uranyum-233’e geçiş yapar.

Bu transmutasyon sürecinin Türkiye’deki en önemli öncüsü, parçacık fiziği uzmanı merhum Prof. Dr. Engin Arık ve ekibidir. Arık hocamızın yönettiği “Hızlandırıcı Sürümlü Sistemler” (HSS) modeli, Nobel ödüllü Carlo Rubbia tarafından “Enerji Yükselteci” şeklinde tanımlanmıştır. Bu sistemde, güçlü bir parçacık hızlandırıcısından elde edilen proton demeti, reaktörün merkezindeki ağır bir metal hedefe çarparak yoğun bir nötron akışının üretilmesini sağlar ve sistemi nötron jeneratörüne dönüştürür. Sistemin en yenilikçi tarafı, reaktörün fiziksel anlamda “kritik-altı” (sub-critical) seviyede tasarlanmış olmasıdır. Herhangi bir acil durumda, hızlandırıcının elektriği kesildiği anda proton demeti durur, nötron kaynağı devre dışı kalır ve fisyon reaksiyonu milisaniyeler içinde kendiliğinden sonlanır. Bu fiziksel pasif güvenlik mekanizması, geleneksel reaktörlerde yaşanan erime kazalarını teorik anlamda imkânsız hale getirmektedir.

ISPARTA’DAKİ KARANLIK GÖLGE VE BİLİMSEL VASİYET

Bu satırları yazarken içimizde bir hüzün ve vicdan azabı var. Prof. Dr. Engin Arık ve ekibinin, 30 Kasım 2007 gecesi Isparta’ya doğru giden yollarında yaşadıkları şüpheli uçak kazası, Türkiye’nin toryum ve HSS projelerini uzun yıllar için sürüncemede bırakmış, bu toprakların bilimsel ilerlemesini kanlı bir bıçak gibi kesmiştir. Arık hocamız, Türkiye’de toryumu Uranyum-233’e dönüştürmeyi başarabilen ve bu öngörüleri somut projelere dönüştüren nadir bilim insanlarından biriydi.

Kazadan sonraki süreçte, eşi Prof. Dr. Metin Arık’ın yapmış olduğu açıklamalar ve WikiLeaks belgelerinde yer alan bilgiler, olayın arkasında sabotaj olasılığının bulunduğunu, Türkiye’nin nükleer güç olmasını istemeyen emperyalist güçlerin bu olayla bağlantılı olduğunu gündeme getirmiştir. “Engin’in bu teknolojiyi elde